Gubernia wołyńska

Gubernia wołyńska
Волынская губе́рния
gubernia
1792–1925
ilustracja
Herb
Herb
Państwo

 Imperium Rosyjskie

Siedziba

Żytomierz

Powierzchnia

71 736 km²

Populacja (1905)
• liczba ludności


3 920 400

• gęstość

54,7 os./km²

Szczegółowy podział administracyjny
Plan guberni wołyńskiej
Liczba ujezdów

7

Położenie na mapie
Położenie na mapie
Multimedia w Wikimedia Commons
Patent zaświadczający szlachectwo wystawiony przez marszaka guberni wołyńskiej w 1803 roku
Pieczęć zgromadzenia szlacheckiego guberni wołyńskiej z 1803 roku
Mapa guberni wołyńskiej 1820

Gubernia wołyńska (ros. Волынская губерния, do 1796 roku namiestnictwo izasławskie) – południowo-zachodnia gubernia Imperium Rosyjskiego istniejąca w latach 1792–1925, utworzona po II rozbiorze z terytorium województwa wołyńskiego i zachodniego skrawka (z Żytomierzem) województwa kijowskiego Rzeczypospolitej.

Centrum administracyjnym był do 1795 Zasław, później do 1804 Nowogród Wołyński. Od 1804 Żytomierz.

Obszar: 71 736 km²
Ludność: 3 501 600 osób (początek XX wieku).

W latach 1819-1830 gubernia wołyńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego[1]. Od 1832 weszła w skład Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwo kijowskie).

Po traktacie ryskim zachodnia część guberni znalazła się w Polsce i utworzono z jej terenów województwo wołyńskie. Z pozostałej przy ZSRR części w 1923 utworzono 4 okręgi: korosteński, nowogrodzki, szepetowski i żytomierski.

Ujezdy (powiaty)

Położenie

Gubernia wołyńska znajdowała się na granicy z Galicją. Część południowa poprzecinana była wyniesieniami, których kulminacją była Góra Awratyńska w pobliżu Krzemieńca 1328 stóp (405 m) (najwyższy ówczesny punkt Rosji Europejskiej za wyłączeniem Uralu, Krymu i wschodnich Gór Archangielskich). Część północna guberni była terytorium płaskim, bagnisto-nizinnym, pokrytym torfowiskami i lasami, należała do Polesia Pińskiego.

Warunki naturalne

Na północy znajdowały się gleby błotniste i piaszczyste, w części środkowej – gliniaste i kurzowe, miejscami kamieniste, na południu dobry czarnoziem.

Lasy zajmowały 2136 tys. dziesięcin (23337 km²) (32% obszaru), położone na północy, część południowa bezleśna.

Rzek stosunkowo dużo, wszystkie, za wyłączeniem Bugu i Teterewa wpadały do Prypeci, wiele z nich było spławnych. Statki poruszały się po Bugu, Styrze, Horyni.

Bogactwa mineralne: granit, kryształ górski, gliny ceramiczne, torf, rudy żelaza. Znaleziono ale nie wydobywano: grafit, węgiel kamienny, bursztyn.

Klimat umiarkowany, średnioroczna temperatura dla Żytomierza +7,6 °C.

Gospodarka

Główny produkt rolny: żyto ozime: (średnio w latach 1900 — 1904: 32,7 mln pudów), pszenica ozima (średnio 16,8 mln pudów), jęczmień (średnio 7,2 mln pudów), owies (śr. 19,4 mln pudów), gryka (śr. 3,6 mln pudów), proso (śr. 2,3 mln pudów), groch (śr. 2 mln pudów), ziemniaki (śr. 53 mln pudów), buraki cukrowe (około 2 mln berkowców), tytoń i chmiel.

Sadownictwo rozwinęło się głównie na południu: brzoskwinie, morele i winogrona.

W okolicach lesistych chłopi zajmowali się pszczelnictwem (182 tys. pni, 35 tys. pudów miodu, wosku 4 tys. pudów). Hodowla rozwinęła się dzięki licznym pastwiskom i pokosom. W roku 1903 było 693 tys. koni (45 stadnin), bydła rogatego 4096 tys., owiec 829 tys., świń 680 tys. Wełna wykorzystywana częściowo na potrzeby Rosji, częściowo do Austrii.

Fabryki i zakłady oraz przemysł drobny produkowały towary wartości 33,5 mln rubli i zatrudniały 20 tys. robotników.

Oświata

Szkół (1903): 3003 z 129 454 uczniami.

  • 727 szkół początkowych
  • 956 szkół parafialnych
  • 523 szkół elementarnych (z liczbą uczniów — 106 634)
  • 10 średnich uczelni (z 3 649 uczniami)
  • 7 seminariów duchownych
  • 1 seminarium nauczycielskie
  • 5 szkół wiejskich
  • 1 szkoła felczerska
  • 770 szkół żydowskich (z 17 265 uczniów)

Demografia

Mapa etnograficzna guberni wołyńskiej według spisu 1897

Według pierwszego spisu powszechnego Imperium Rosyjskiego z 1897 gubernię zamieszkiwało 2 989 482 osób,

Podział etniczny populacji przedstawiał się następująco[2]:

Ludność w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1897

Powiaty Ukraińcy Żydzi Polacy Niemcy Rosjanie Czesi
Gubernia ogółem 70,1% 13,2% 6,2% 5,7% 3,5%
Włodzimierski 72,1% 10,4% 8,4% 5,7% 2,8%
Dubieński 68,2% 11,5% 6,5% 3,6% 4,2% 5,3%
Żytomierski 62,4% 14,3% 5,7% 10,8% 5,9%
Zasławski 76,9% 13,3% 7,0% 1,8%
Kowelski 78,5% 11,9% 4,6% 3,5%
Krzemieniecki 80,7% 12,2% 3,0% 3,4%
Łucki 57,0% 14,1% 9,7% 12,0% 5,1% 1,5%
Zwiahelski 65,5% 15,6% 5,2% 10,9% 2,4%
Owrucki 83,4% 10,6% 1,3% 1,2% 2,6%
Ostrogski 76,7% 10,8% 6,6% 1,5% 2,5% 1,6%
Rówieński 60,5% 16,0% 9,2% 8,9% 3,2% 1,7%
Starokonstantynowski 76,9% 14,3% 5,5% 2,8%

Podział wyznaniowy guberni 1897[3]

Generał-gubernatorowie

1794—1796 — Timofiej Tutołmin

Miasta

Żytomierz, początek XX wieku

Największe miasta guberni w 1897 roku na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie:

miasto populacja województwo
(1771)
1930 2016
1. Żytomierz 65 895 kijowskie Ukraina
2. Równe 24 573 wołyńskie Ukraina
3. Krzemieniec 17 704 wołyńskie Ukraina
4. Kowel 17 697 wołyńskie Ukraina
5. Nowogród Wołyński 16 904 wołyńskie Ukraina
6. Starokonstantynów 16 377 wołyńskie Ukraina
7. Łuck 15 804 wołyńskie Ukraina
8. Ostróg 14 749 wołyńskie Ukraina
9. Dubno 14 257 wołyńskie Ukraina
10. Zasław 12 611 wołyńskie Ukraina

Literatura

  • Książka adresowa Guberni wołyńskiej na rok 1892 Żytomierz, 1891 (po rosyjsku)
  • Wołyński kalendarz ludowy na 1892 rok. Żytomierz, 1891 (po rosyjsku)
  • Wołyński kalendarz ludowy na 1907 rok. Żytomierz, 1906 (po rosyjsku)

Linki zewnętrzne

  • mapy guberni
  • Gubernia wołyńska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 931 .
  • województwo wołyńskie, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 920 .
  • Волынская губерния Энциклопедия Брокгауза Ф.А. и Ефрона И.А.

Przypisy

  1. Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-56.
  2. Demoscope Weekly - Annex. Statistical indicators reference Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego - gubernia wołyńska- ludność według deklarowanego języka ojczystego
  3. Pierwszy spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897 - gubernia wołyńska- ludność według wyznania
  • p
  • d
  • e
Rosja
(Zabór rosyjski)
Królestwo Polskie/
Kraj Nadwiślański
Ziemie zabrane
Kraj Północno-Zachodni
Kraj Południowo-
Zachodni
Okupacja niemiecka
i austro-węgierska
(1915–1918)
Prusy
(Zabór pruski)
Austria
(Zabór austriacki)
Okupacja rosyjska
(1914–1917)
Protektorat
Austrii, Prus i Rosji
(1815–1846)

Ziemie I Rzeczypospolitej w 1815

  • p
  • d
  • e
Generał-
-gubernatorstwa
Fińskie
  • Gubernia abo-bernenborska
  • Gubernia wazaska
  • Gubernia wyborska
  • Gubernia kuopioska
  • Gubernia niulandzka
  • Gubernia san-michelska
  • Gubernia tawastguska
  • Gubernia uleaborska
Irkuckie
Kijowskie
Moskiewskie
Nadamurskie
Stepowe
Turkiestańskie
Warszawskie
Namiestnictwo
Kaukaskie
Samodzielne
gubernie
Samodzielne
obwody