Jabłoń domowa

Jabłoń domowa
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

różowce

Rodzina

różowate

Rodzaj

jabłoń

Gatunek

jabłoń domowa

Nazwa systematyczna
Malus domestica Borkh.
Theor. prakt. Handb. Forstbot. 2:1272. 1803
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Jabłoń domowa (Malus domestica Borkh.) – gatunek rośliny z rodziny różowatych. Jest to gatunek który powstał w wyniku samoczynnego krzyżowania dwóch dziko rosnących na Kaukazie jabłoni – Malus pumila Mill. oraz Malus sylvestris Mill., a następnie w wyniku działań hodowlanych człowieka uzupełnionego o geny kilku innych naturalnie występujących w Azji i Europie gatunków[3]. Należy do najbardziej popularnych w uprawie drzew owocowych w strefie klimatu umiarkowanego.

Morfologia

Kwiaty jabłoni domowej
Pokrój
Drzewo osiągające 5–12 m wysokości, z szeroką i gęstą koroną.
Liście
Pojedyncze, owalne, osiągają 5–12 cm długości i 3–6 cm szerokości. Osadzone są na ogonku długim na 2–5 cm. Koniec blaszki liściowej jest zaostrzony, brzeg liścia jest piłkowany.
Kwiaty
Rozwijają się wiosną równocześnie z liśćmi, osiągają średnicę 2,5–3,5 cm. Korona pięciopłatkowa, płatki biało-różowe, wyraźne słupki i żółte pylniki. Jabłoń może zapylać się własnym pyłkiem choć najczęściej wymaga zapylenia krzyżowego.
Owoc
Jabłkowaty, potocznie nazywany jabłkiem. Dojrzewa jesienią. Zwykle kulisty, różnobarwny (zielony, żółty, czerwony lub żółty z rumieńcami). Miąższ znacznie zróżnicowany pod względem smaku, aromatu, słodyczy, konsystencji.

Biologia i ekologia

Jest gatunkiem łatwo się krzyżującym z innymi jabłoniami przez co spotyka się czasem mieszańce wzdłuż dróg, w zadrzewieniach śródpolnych i w czyżniach. Kwitnie na przełomie od kwietnia i maja[3]. Jest rośliną owadopylną i miododajną.

Zastosowanie

Sztuka kulinarna
Owoce spożywane są surowe i w postaci przetworów (soki, kompoty, nadzienia do ciast). Mają znaczne walory odżywcze. Obfitują w witaminy, cukier, pektyny, substancje aromatyczne i sole mineralne.: Liście jabłoni są również wykorzystywane jako surogat herbaty. Podczas procesu technologicznego podwiędłe liście poddaje się utlenianiu w podwyższonej temperaturze i suszeniu[4]. Produkt ten zawiera między innymi: rutynę, kwercetynę, kwas galusowy, kwas chlorogenowy, kwas kawowy, glikozydy fenolowe[4].
Surowiec drzewny
Drewno jabłoni używane jest w stolarce.

Wartość odżywcza

Wartość odżywcza
Jabłka (Malus domestica), surowe, ze skórką, bez gniazda nasiennego i ogonka
(100 g)
Wartość energetyczna 218 kJ (52 kcal)
Białka 0,26 g
szczegółowe informacje
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
M 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
Węglowodany 13,81 g
szczegółowe informacje
Cukry (jedno- i dwucukry) 10,39 g
Jednocukry
Glukoza 2,43 g
Fruktoza 5,90 g
Galaktoza 0,00 g
Dwucukry
Sacharoza 2,07 g
Maltoza 0,00 g
Laktoza 0,00 g
Skrobia 0,05 g
Błonnik 2,4 g
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 9,6% 9,6% 11% 11%
M 6,3% 6,3% 8,0% 8,0%
Tłuszcze 0,17 g
szczegółowe informacje
Kwasy tł. nasycone 0,028 g
Kwasy tł. nienasycone
Jednonienasycone 0,007 g
Wielonienasycone 0,051 g
omega-3 0,0090 g[6]
omega-6 0,0430 g[6]
trans 0,000 g
Woda 85,56 g
szczegółowe informacje
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,2% 3,2% 3,2% 3,2%
M 2,3% 2,3% 2,3% 2,3%
Etanol 0,0 g
Kofeina 0 mg
Witaminy
Witamina C 4,6 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 6,1% 6,1% 6,1% 6,1%
M 5,1% 5,1% 5,1% 5,1%
Tiamina (B1) 0,017 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,5% 1,5% 1,5% 1,5%
M 1,4% 1,4% 1,4% 1,4%
Ryboflawina (B2) 0,026 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,4% 2,4% 2,4% 2,4%
M 2,0% 2,0% 2,0% 2,0%
Niacyna (B3) 0,091 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,7% 0,7% 0,7% 0,7%
M 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
Kwas pantotenowy 0,061 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,2% 1,2% 1,2% 1,2%
M 1,2% 1,2% 1,2% 1,2%
Witamina B6 0,041 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,2% 3,2% 2,7% 2,7%
M 3,2% 3,2% 2,4% 2,4%
Foliany 0,003 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,8% 0,8% 0,8% 0,8%
M 0,8% 0,8% 0,8% 0,8%
Kwas foliowy 0,000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Kobalamina (B12) 0,00000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Cholina 3,4 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,8% 0,8% 0,8% 0,8%
M 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
Witamina A 0,003 mg RAE
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,4% 0,4% 0,4% 0,4%
M 0,3% 0,3% 0,3% 0,3%
Witamina D 0,0000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Witamina E 0,18 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,2% 1,2% 1,2% 1,2%
M 1,2% 1,2% 1,2% 1,2%
Witamina K 0,0022 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,4% 2,4% 2,4% 2,4%
M 1,8% 1,8% 1,8% 1,8%
Makroelementy
Fosfor 11 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
M 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
Wapń 6 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,6% 0,6% 0,5% 0,5%
M 0,6% 0,6% 0,6% 0,5%
Magnez 5 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
M 1,3% 1,2% 1,2% 1,2%
Potas 107 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,3% 2,3% 2,3% 2,3%
M 2,3% 2,3% 2,3% 2,3%
Sód 1 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,1% 0,1% 0,1% 0,1%
M 0,1% 0,1% 0,1% 0,1%
Mikroelementy
Fluor 0,0033 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,1% 0,1% 0,1% 0,1%
M 0,1% 0,1% 0,1% 0,1%
Żelazo 0,12 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,7% 0,7% 1,5% 1,5%
M 1,5% 1,5% 1,5% 1,5%
Miedź 0,027 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,0% 3,0% 3,0% 3,0%
M 3,0% 3,0% 3,0% 3,0%
Cynk 0,04 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
M 0,4% 0,4% 0,4% 0,4%
Mangan 0,035 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,9% 1,9% 1,9% 1,9%
M 1,5% 1,5% 1,5% 1,5%
Selen 0,0000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Dane liczbowe na podstawie: USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28[5]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[7]
Wartość odżywcza
Jabłka (Malus domestica), surowe, bez gniazda nasiennego, ogonka i skóry
(100 g)
Wartość energetyczna 200 kJ (48 kcal)
Białka 0,27 g
szczegółowe informacje
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
M 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
Węglowodany 12,76 g
szczegółowe informacje
Cukry (jedno- i dwucukry) 10,10 g
Jednocukry
Glukoza 3,25 g
Fruktoza 6,03 g
Galaktoza 0,00 g
Dwucukry
Sacharoza 0,82 g
Maltoza 0,00 g
Laktoza 0,00 g
Błonnik 1,3 g
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 5,2% 5,2% 6,2% 6,2%
M 3,4% 3,4% 4,3% 4,3%
Tłuszcze 0,13 g
szczegółowe informacje
Kwasy tł. nasycone 0,021 g
Kwasy tł. nienasycone
Jednonienasycone 0,005 g
Wielonienasycone 0,037 g
omega-3 0,0070 g[8]
omega-6 0,0310 g[8]
trans 0,000 g
Woda 86,67 g
szczegółowe informacje
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,2% 3,2% 3,2% 3,2%
M 2,3% 2,3% 2,3% 2,3%
Etanol 0,0 g
Kofeina 0 mg
Witaminy
Witamina C 4,0 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 5,3% 5,3% 5,3% 5,3%
M 4,4% 4,4% 4,4% 4,4%
Tiamina (B1) 0,019 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,7% 1,7% 1,7% 1,7%
M 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
Ryboflawina (B2) 0,028 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,5% 2,5% 2,5% 2,5%
M 2,2% 2,2% 2,2% 2,2%
Niacyna (B3) 0,091 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,7% 0,7% 0,7% 0,7%
M 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
Kwas pantotenowy 0,071 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,4% 1,4% 1,4% 1,4%
M 1,4% 1,4% 1,4% 1,4%
Witamina B6 0,037 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,8% 2,8% 2,5% 2,5%
M 2,8% 2,8% 2,2% 2,2%
Foliany 0,000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Kwas foliowy 0,000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Kobalamina (B12) 0,00000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Cholina 3,4 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,8% 0,8% 0,8% 0,8%
M 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
Witamina A 0,002 mg RAE
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,3% 0,3% 0,3% 0,3%
M 0,2% 0,2% 0,2% 0,2%
Witamina D 0,0000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Witamina E 0,05 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,3% 0,3% 0,3% 0,3%
M 0,3% 0,3% 0,3% 0,3%
Witamina K 0,0006 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,7% 0,7% 0,7% 0,7%
M 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
Makroelementy
Fosfor 11 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
M 1,6% 1,6% 1,6% 1,6%
Wapń 5 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,5% 0,5% 0,4% 0,4%
M 0,5% 0,5% 0,5% 0,4%
Magnez 4 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,3% 1,3% 1,3% 1,3%
M 1,0% 1,0% 1,0% 1,0%
Potas 90 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,9% 1,9% 1,9% 1,9%
M 1,9% 1,9% 1,9% 1,9%
Sód 0 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Mikroelementy
Żelazo 0,07 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,4% 0,4% 0,9% 0,9%
M 0,9% 0,9% 0,9% 0,9%
Miedź 0,031 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,4% 3,4% 3,4% 3,4%
M 3,4% 3,4% 3,4% 3,4%
Cynk 0,05 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,6% 0,6% 0,6% 0,6%
M 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
Mangan 0,038 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,1% 2,1% 2,1% 2,1%
M 1,7% 1,7% 1,7% 1,7%
Selen 0,0000 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Dane liczbowe na podstawie: USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28[5]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[7]
Wartość odżywcza
Jabłka (Malus domestica), suszone
(100 g)
Wartość energetyczna 1080 kJ (258 kcal)
Białka 2,1 g
szczegółowe informacje
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 4,6% 4,6% 4,6% 4,6%
M 3,8% 3,8% 3,8% 3,8%
Węglowodany 62,3 g
szczegółowe informacje
Przyswajalne 52,0 g
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 40% 40% 40% 40%
M 40% 40% 40% 40%
Cukry (jedno- i dwucukry) 16 g
Dwucukry
Sacharoza 16,00 g
Skrobia 1,5 g
Błonnik 10,3 g
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 41% 41% 49% 49%
M 27% 27% 34% 34%
Tłuszcze 2,1 g
szczegółowe informacje
Kwasy tł. nasycone 0,21 g
Kwasy tł. nienasycone
Jednonienasycone 0,005 g
Wielonienasycone 0,46 g
omega-3 0,06 g
α-Linolenowy (ALA) 0,05 g
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 4,5% 4,5% 4,5% 4,5%
M 3,1% 3,1% 3,1% 3,1%
omega-6 0,041 g
Linolowy (LA) 0,41 g
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,4% 3,4% 3,7% 3,7%
M 2,4% 2,4% 2,9% 2,9%
Woda 32 g
szczegółowe informacje
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,2% 1,2% 1,2% 1,2%
M 0,9% 0,9% 0,9% 0,9%
Witaminy
Witamina C 11,6 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 15% 15% 15% 15%
M 13% 13% 13% 13%
Tiamina (B1) 0,175 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 16% 16% 16% 16%
M 15% 15% 15% 15%
Ryboflawina (B2) 0,134 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 12% 12% 12% 12%
M 10% 10% 10% 10%
Niacyna (B3) 1,03 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 7,4% 7,4% 7,4% 7,4%
M 6,4% 6,4% 6,4% 6,4%
Witamina B6 0,16 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 12% 12% 11% 11%
M 12% 12% 9,4% 9,4%
Foliany 0,006 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 1,5% 1,5% 1,5% 1,5%
M 1,5% 1,5% 1,5% 1,5%
Kobalamina (B12) 0,00 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Witamina A 0,021 mg RAE
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 3,0% 3,0% 3,0% 3,0%
M 2,3% 2,3% 2,3% 2,3%
Witamina D 0,00 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
M 0,0% 0,0% 0,0% 0,0%
Witamina E 2,5 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 17% 17% 17% 17%
M 17% 17% 17% 17%
Makroelementy
Fosfor 45 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 6,4% 6,4% 6,4% 6,4%
M 6,4% 6,4% 6,4% 6,4%
Wapń 20 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,0% 2,0% 1,7% 1,7%
M 2,0% 2,0% 2,0% 1,7%
Magnez 15 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 4,8% 4,7% 4,7% 4,7%
M 3,8% 3,6% 3,6% 3,6%
Potas 665 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 14% 14% 14% 14%
M 14% 14% 14% 14%
Sód 10 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 0,7% 0,7% 0,8% 0,8%
M 0,7% 0,7% 0,8% 0,8%
Mikroelementy
Żelazo 1,5 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 8,3% 8,3% 19% 19%
M 19% 19% 19% 19%
Miedź 0,2 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 22% 22% 22% 22%
M 22% 22% 22% 22%
Cynk 0,79 mg
RDA 19–30 31–50 51–70 70+
K 9,9% 9,9% 9,9% 9,9%
M 7,2% 7,2% 7,2% 7,2%
Mangan 0,04 mg
AI 19–30 31–50 51–70 70+
K 2,2% 2,2% 2,2% 2,2%
M 1,7% 1,7% 1,7% 1,7%
Dane liczbowe na podstawie: [9]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[7]

Uprawa

Odmiany

W uprawie są liczne (ok. 10 tys.) odmiany hodowlane jabłoni domowej. W Polsce rośnie ok. 40 mln jabłoni, które dostarczają ok. 2–2,5 mln ton owoców[10].

Według raportu z kwalifikacji materiału szkółkarskiego przeprowadzonego przez Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2011 roku największą liczbę roślin w szkółkach sadowniczych miały odmiany[11]:

  • ‘Szampion’ i sporty (Reno1, Reno2, Arno) – 1494 tys. drzew;
  • ‘Idared’ i jego sport (‘Idareset’) – 1305 tys. drzew;
  • ‘Golden Delicious’ i sporty (Golden Delicious Reinders) – 1092 tys. drzew;
  • ‘Gala’ i sporty (‘Gala Must’, ‘Royal Gala’, ‘Natali Gala’) – 803 tys. drzew;
  • ‘Jonagold’ i jego sporty (‘Jonagold Decosta’, ‘Jonica’, ‘Rubinstar’, ‘Rubinstep’ i inne) – 797 tys. drzew;
  • ‘Gloster’ – 589 tys. drzew;
  • ‘Ligol’ i jego sport (‘Ligolina’) – 418 tys. drzew.
Struktura upraw

Struktura odmianowa jabłoni uprawianych w Polsce w 2012 roku przedstawiała się następująco[12]:

  • 'Idared' – 20,4%
  • 'Jonagold' – 13,5%
  • 'Szampion' – 10,7%
  • 'Ligol' – 6,5%
  • 'Gloster' – 4,4%
  • 'Golden Delicious' – 3,8%
  • 'Cortland' – 3,2%
  • 'Antonówka Zwykła' – 3,2%
  • 'Gala' – 3,1%
  • 'Lobo' – 3,0%
  • 'Jonathan' – 1,5%
  • 'Boskoop' – 0,9%
  • pozostałe – 25,9%
 Zobacz też: Lista odmian jabłoni.
Choroby
Produkcja jabłek

Światowa produkcja jabłek wynosi ok. 75,6 miliona ton. Do największych producentów jabłek należą: Chiny (47,6% światowej produkcji w 2011 roku), Stany Zjednoczone (5,6%) i Turcja (3,8%). Polskie sadownictwo w 2011 roku miało 3,3% udział w światowej produkcji jabłek. Wielkość produkcji jabłek w Polsce ze względu na ryzyko przyrodnicze podlega znacznym wahaniom. W latach 2001–2010 w dwóch latach (2004 i 2010) produkcja wyniosła mniej niż 2 mln ton, natomiast w trzech latach (2004, 2008 i 2009) przekroczyła 2,5 mln ton. Rekordowym rokiem był 2008 kiedy zebrano 2 mln 831 tys. ton, co uplasowało Polskę na trzecim miejscu na świecie[14]

10 największych producentów jabłek w 2011 roku[14]
(w tonach)
 Chiny 35 987 221
 Stany Zjednoczone 4 272 840
 Indie 2 891 000
 Turcja 2 680 080
 Polska 2 493 080
 Włochy 2 411 200
 Francja 1 858 880
 Iran 1 651 840
 Brazylia 1 339 000
 Rosja 1 200 000
Świat 75 635 283

Przypisy

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20]  (ang.).
  2. Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-26]  (ang.).
  3. a b Bolesław Sękowski: Pomologia systematyczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-10859-2.
  4. a b OlgaO. Ozierańska OlgaO., Utlenianie herbaty z fascynujących polskich roślin. Część I – Jabłoń, „Pharmacopola”, 3/2021, s. 14–17, ISSN 2719-9304 .
  5. a b „09003, Apples, raw, with skin” [Scientific Name: Malus domestica], „09004, Apples, raw, without skin” [Scientific Name: Malus domestica]. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). (ang.).  (zob. zarchiwizowane wyciągi HTML: 09003, Apples, raw, with skin, 09004, Apples, raw, without skin).
  6. a b (na podstawie USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 21), Apples, raw, with skin [Includes USDA commodity food A343] Nutrition Facts & Calories, [w:] Self Nutrition Data [online], Condé Nast. [dostęp 2016-08-16] .
  7. a b c Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.).
  8. a b (na podstawie USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 21), Apples, raw, without skin Nutrition Facts & Calories, [w:] Self Nutrition Data [online], Condé Nast. [dostęp 2016-08-16] .
  9. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow; Tabele składu i wartości odżywczej żywności; Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Warszawa; 2017; s. 641, ISBN 978-83-200-5311-1.
  10. FAOSTAT. Food and Agriculture Organization of the United Nations. [dostęp 2012-12-31]. (ang.).
  11. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Raport z wyników kwalifikacji w 2011 roku. [dostęp 2013-06-28].
  12. Produkcja ogrodnicza, badanie sadów, Powszechny Spis Rolny 2010. Główny Urząd Statystyczny, 2012. [dostęp 2014-09-07].
  13. a b c d ZbigniewZ. Borecki ZbigniewZ., MałgorzataM. Solenberg MałgorzataM. (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6 .
  14. a b Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO): Production/Crops – element: production quantity; item: apples; country: World > (List); year: 2011. styczeń 2013. [dostęp 2013-03-29]. (ang.).
Identyfikatory zewnętrzne:
  • BioLib: 39552
  • EUNIS: 180045
  • Flora of North America: 242331459
  • FloraWeb: 6853
  • GBIF: 3001244
  • identyfikator iNaturalist: 469472
  • IPNI: 726282-1
  • ITIS: 516655
  • NCBI: 3750
  • identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): rjp-454
  • Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:726282-1
  • Tela Botanica: 40744
  • identyfikator Tropicos: 27804420