Filozofia fizyki

niektórzy filozofowie fizyki – w kolejnych wierszach Isaac Newton, Gottfried Wilhelm Leibniz, Pierre Laplace, Ernst Mach, Albert Einstein, Hans Reichenbach i Werner Heisenberg.

Filozofia fizyki – dział filozofii nauki oraz filozofii przyrody analizujący zagadnienia filozoficzne wytworzone przez fizykę[1], takie jak:

  • ontologiczny status jej pojęć,
  • metodologiczny status jej hipotez i modeli,
  • filozoficzne konsekwencje jej odkryć.

Fizyka przed uformowaniem się w nowożytnej postaci (rewolucja naukowa) była dziedziną filozofii, przez co rozważania zaliczane potem do filozofii fizyki sięgają początków obu dziedzin, występując np. u filozofów przedsokratejskich. Początków samodzielnej filozofii fizyki można dopatrywać się w XVII wieku, kiedy to uformowana już nauka matematyczno-empiryczna wywołała pewne dyskusje nad jej podstawami i implikacjami teologicznymi. Dalsze stulecia przyniosły kontynuację tych debat oraz otworzyły nowe, związane z demonem Laplace’a, fizyką statystyczną, kosmologią i fizyką kwantową; w XXI wieku większość z nich pozostaje otwartych.

Filozofia fizyki jest uprawiana zarówno w ramach instytucji filozoficznych, jak i przez zawodowych fizyków, np. w ich twórczości popularyzatorskiej. Obie formy aktywności oddziaływały na badania w samej fizyce fundamentalnej – m.in. doprowadziły do sformułowania hipotez jak zasada Macha i przez to ogólnej teorii względności, innych teorii grawitacji, modeli kosmologicznych oraz inspirowały badania nad splątaniem kwantowym, np. twierdzenie Bella. Pobudki filozoficzne bywają używane jako heurystyka w wyborze kierunku badań, np. konkurencyjnych teorii kwantowej grawitacji. Mimo to zdarzali się fizycy krytyczni do filozofii i negujący klasyfikację tych rozważań jako filozoficznych.

Twórczość na pograniczu filozofii i fizyki bywała nagradzana Nagrodą Templetona – wśród wyróżnionych było co najmniej 10 fizyków, konkretniej Carl Friedrich von Weizsäcker, Paul Davies, Freeman Dyson, John Polkinghorne, George Ellis, Charles Townes, John D. Barrow, Michał Heller, Bernard d’Espagnat i Frank Wilczek.

Zakres

Czas to przedmiot szeregu debat filozoficznych. Dyskutowano jego samodzielność (substancjalność), przyczyny jego asymetrii (strzałka czasu) i jej konsekwencje, np. dla możliwości podróży wstecz w czasie. Rozważano też, czy czas miał początek i czy jest to problem rozstrzygalny. Niektórzy fizycy i filozofowie – jak Julian Barbour – uznawali czas za iluzję.

Przykłady problemów z pogranicza fizyki i filozofii to:

Oprócz tego do osiągnięć fizyki odwołują się niektóre inne spory filozoficzne, np. o istnienie wolnej woli czy Stwórcy. Przykładowo:

Przedstawiciele i ich wpływ

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filozofowie fizyki.

Filozofii fizyki bywają poświęcone osobne zespoły badawcze[4][5] oraz towarzystwa naukowe prowadzące własne czasopisma[6]. Niektóre uczelnie w Wielkiej Brytanii i USA otworzyły też łączone studia fizyczno-filozoficzne, zarówno na poziomie licencjackim, jak i magisterskim; wśród tych uczelni są:

W Polsce powstały dwa główne ośrodki filozofii fizyki:

Filozofią fizyki zajmowali się też Witkacy[19] i Andrzej Łukasik (UMCS)[20].

Niektórzy fizycy wypowiadali się chłodno o filozofii – przykłady to Richard Feynman, Stephen Hawking, Neil deGrasse Tyson, Lawrence Krauss czy Andrzej Dragan[21]. Inni podkreślali, że ta działalność bywa owocna i czasem inspiruje ich prace; przykłady bezpośrednich polemików to Sean Carroll[22][23], Lee Smolin i Carlo Rovelli. Wszyscy trzej wyrazili też opinię, że problemy w kwantowaniu grawitacji mogą wynikać z marginalizacji filozofii i badań nad fundamentami fizyki kwantowej[24][25][26].

Przypisy

  1. filozofia fizyki, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2022-12-04] .
  2. JanJ. Chwedeńczuk JanJ., Interpretacje teorii kwantów, [w:] pismo „Delta”, deltami.edu.pl, grudzień 2018, ISSN 0137-3005 [dostęp 2022-12-22]  (pol.).
  3. Łukasz Lamża, Wyjaśnić wszystko, „Tygodnik Powszechny”, 8 marca 2021 [dostęp 2022-12-06].
  4. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Zespół filozofii fizyki na Uniwersytecie Oksfordzkim [dostęp 2022-12-04].
  5. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Philosophy of Physics at LSE, London School of Economics, lse.ac.uk [dostęp 2022-12-05].
  6. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Philosophy of Physics Society [dostęp 2022-12-04]
  7. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  8. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać MSt in Philosophy of Physics [dostęp 2022-12-04].
  9. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Physics & Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  10. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  11. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać BSc Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  12. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Physics with Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  13. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04].
  14. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Physics and Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04].
  15. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Master of Arts in the Philosophical Foundations of Physics [dostęp 2022-12-04].
  16. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Filozofia fizyki – karta opisu przedmiotu, uj.edu.pl [dostęp 2022-12-05].
  17. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać prof. dr hab. Tomasz Placek, O mnie, Instytut Filozofii UJ, uj.edu.pl [dostęp 2022-12-05].
  18. Augustynek Zdzisław, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2022-12-05] .
  19. RafałR. Demkowicz-Dobrzański RafałR., Witkacy i fizyka, [w:] pismo „Delta”, deltami.edu.pl, marzec 2019, ISSN 0137-3005 [dostęp 2022-12-05]  (pol.).
  20. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać dr hab. Andrzej Łukasik, umcs.pl [dostęp 2022-12-05].
  21. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Tomasz Miller, Pan raczy żartować, panie Dragan!, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 13 grudnia 2019 [dostęp 2022-12-05].
  22. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Why Talk to Philosophers? Part I., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 20 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14].
  23. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Sean Carroll, Physicists Should Stop Saying Silly Things about Philosophy, preposterousuniverse.com, 23 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14].
  24. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Sean M. Carroll, A Brief History of Quantum Mechanics, kanał Royal Institution na YouTube, 6 lutego 2020 [dostęp 2022-01-14].
  25. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Why Talk to Philosophers? Part III., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 25 czerwca 2014 [dostęp 2022-12-06].
  26. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Carlo Rovelli on Philosophy and Physics, Philosophy Bites, 29 listopada 2015 [dostęp 2022-12-05].

Literatura dodatkowa

Linki zewnętrzne

Polskojęzyczne
Anglojęzyczne
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać David Z. Albert, Philosophy of Physics, Britannica Online [dostęp 2022-12-04].
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Foundations of Physics, springer.com [dostęp 2022-12-04] – czasopismo poświęcone fizyce fundamentalnej oraz jej filozofii.
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics, sciencedirect.com [dostęp 2022-12-06] – czasopismo poświęcone historii i filozofii fizyki nowożytnej.
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Physics, philosophy of (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
  • p
  • d
  • e
główne
działy fizyki
według
zjawisk
mechanika ogólna
mechanika
ośrodków ciągłych
termodynamika
akustyka
elektrodynamika
optyka
radiofizyka
według
skali
fizyka subatomowa
fizyka materii
skondensowanej
inne
mechanika
teoretyczna
klasyczna
kwantowa
występujące
w obu wersjach
teoria pola
klasyczna
kwantowa
interdyscy-
plinarne
astrofizyka
planetologia
fizyka chemiczna
i chemia fizyczna
geofizyka
biofizyka
psychofizyka
socjofizyka
inżynieria
kwantowa
inne działy
stosowane
inne
specjalności
Kontrola autorytatywna (gałąź filozofii):
  • LCCN: sh85101663
  • NKC: ph138647
  • J9U: 987007546012105171
  • LNB: 000092238
Encyklopedia internetowa: