Szadek

Ten artykuł dotyczy miasta Szadek. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Szadek
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek, (2006)
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 łódzkie

Powiat

zduńskowolski

Gmina

Szadek

Prawa miejskie

1295

Burmistrz

Artur Ławniczak

Powierzchnia

17,93[1] km²

Populacja (2022)
• liczba ludności
• gęstość


1801[1]
100[1] os./km²

Strefa numeracyjna

+48 43

Kod pocztowy

98-240

Tablice rejestracyjne

EZD

Położenie na mapie gminy Szadek
Mapa konturowa gminy Szadek, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Szadek”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, w centrum znajduje się punkt z opisem „Szadek”
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa konturowa województwa łódzkiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Szadek”
Położenie na mapie powiatu zduńskowolskiego
Mapa konturowa powiatu zduńskowolskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Szadek”
Ziemia51°41′28″N 18°58′27″E/51,691111 18,974167
TERC (TERYT)

1019024

SIMC

0976451

Urząd miejski
ul. Warszawska 3
98-240 Szadek
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa

Szadek – miasto w woj. łódzkim, w powiecie zduńskowolskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szadek. Położony jest na Wysoczyźnie Łaskiej, nad Pichną (prawy dopływ Warty), w otoczeniu lasów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. sieradzkiego. Ośrodek usługowy regionu rolniczego, drobny przemysł włókienniczy i spożywczy.

Szadek leży w historycznej ziemi sieradzkiej[2]. Uzyskał lokację miejską w 1295 roku, zdegradowany w 1870 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 roku[3]. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4] w tenucie szadkowskiej w powiecie szadkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku[5]. Miejsce obrad sejmików ziemskich województwa sieradzkiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku[6].

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 1902 mieszkańców[7].

Szadek leży na skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 710 z Łodzi przez Lutomiersk do Warty i Błaszek oraz drogi wojewódzkiej nr 473 z Łasku do Uniejowa i Koła.

szlak turystyczny czerwony przez Szadek przebiego Łódzka magistrala rowerowa.

Historia

Dzwonnica z XIV wieku
OSP Szadek

Pierwsza pisana wzmianka o mieście pochodzi z 1295 r., kiedy książę Władysław Łokietek nadał rycerzowi Wilczkowi dwa łany ziemi „apud civitatem nostram Schadek” (pod miastem naszym Szadkiem). Początek Szadkowi dała prawdopodobnie osada powstała w XI w. nad istniejącym tu niegdyś jeziorem. Dokumenty lokacyjne zaginęły, o prawach miejskich Szadku dowiadujemy się z potwierdzenia lokacji miasta przez Władysława Jagiełłę w 1401 r. Od 1362 r. odbywały się tu sądy wiecowe ziemi sieradzkiej. W okresie przedrozbiorowym, zbierały się w Szadku sądy ziemskie, podczas gdy sądy grodzkie, odprawiane były wspólnie w Sieradzu, dla ówczesnych powiatów sieradzkiego i szadkowskiego[8]. Największy rozkwit miasto przeżywało w XV i XVI w. Już wtedy było ośrodkiem produkcji sukna. Osiadło tu wielu rzemieślników, a synowie mieszczan udawali się na studia do Krakowa, uzyskując tytuły bakałarzy, magistrów i profesorów. Najbardziej znani z nich to Jan z Szadka, Jakub z Szadka, Stanisław z Szadka, Mikołaj z Szadka, Gabriel z Szadka. Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w Szadku[9].

Powiat szadkowski powstał pod koniec XIV wieku[10]. W powiecie szadkowskim w XVI w. było 6 miast: Szadek, Łask, Lutomiersk, Pabianice, Uniejów i Niemysłów wchodzących wraz z powiatem w skład województwa sieradzkiego. Liczne pożary i epidemie, a przede wszystkim zapaść gospodarcza kraju spowodowały jednak upadek miasta w następnych stuleciach.

W czasach zaborów szadkowianie czynnie współdziałali w wysiłku zmierzającym do odzyskania wolności. Po upadku powstania listopadowego, gdy w marcu 1833 r. na terytorium Królestwa wkraczały niewielkie partie podległe płk. Józefowi Zaliwskiemu, jedna z nich (kilkunastu ludzi), dowodzona przez Faustyna Sulimierskiego została rozbita w lesie janowickim pod Szadkiem. Dwóch z nich schwytano i po śledztwie Audytoriatu Polowego Sądu Wojennego skazano na karę śmierci. Wyrok wykonano 19 VIII 1833 r. na rynku szadkowskim. Rosjanie rozstrzelali: Feliksa Bugajskiego i Sylwestra Racieńskiego. Za pomoc udzieloną spiskowcom aresztowano: Salomeę Kozłowską i Salomeę Leopoldową. Gdy Józef Oxiński, pierwszy dowódca powstańczy w 1863 r. w okolicach Sieradza wyznaczył punkt zborny w lesie koło Miedźna, licznie stawili się tam mieszkańcy Szadku. Naczelnikiem cywilnym miasta z ramienia władz powstańczych był Feliks Czekalski.

W 1905 r. miały tu miejsce manifestacje patriotyczne i starcia z policją. W nocy z 11 na 12 listopada 1918 r. miejscowy oddział Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) rozbroił Niemców, a następnie „uzbrojony w tęgie kije” opanował Zduńską Wolę wraz z dworcem kolejowym, ubezpieczając w ten sposób oddział sieradzki POW, walczący w tym czasie z Niemcami na sieradzkiej stacji kolejowej.

Stacja kolejowa w Szadku

W 1919 r. Szadek odzyskał prawa miejskie utracone w 1870 r. W okresie międzywojennym rozwinął się przemysł młynarski, stworzono połączenie kolejowe na trasie Śląsk – porty.

W 1921 r. w Szadku żyło 535 Żydów, co stanowiło 17% mieszkańców. W czerwcu 1940 okupant niemiecki utworzył dla ludności żydowskiej getto, w którym umieszczono ok. 400 osób. W sierpniu 1942 wszyscy jego mieszkańcy zostali wywiezieni do Chełmna nad Nerem i zamordowani. W 1943 Niemcy wprowadzili dla miasta nazwę niem. Schadeck.

Zasłużeni dla regionu szadkowskiego: Alfons Józef Ignacy Parczewski, Józef Leopold, Jerzy Karol Kurnatowski.

Demografia

  • Piramida wieku mieszkańców Szadku w 2014 roku[11].


Kościół św. Idziego

Urodzeni w Szadku

Ks. Marian Dziamarski – ur. w 1900, kapłan archidiecezji lwowskiej, rektor kościoła w Nowosiółce w powiecie podhajeckim, w lutym 1945 zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich z OUN-UPA[12].

Zabytki

Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP i św. Jakuba Apostoła

Najcenniejszym zabytkiem jest kościół parafialny Wniebowzięcia NMP i św. Jakuba Apostoła zbudowany w l. 1333–1335 w stylu gotyckim w miejscu drewnianego zniszczonego przez Krzyżaków w 1331 r. Świątynię rozbudowano przed poł. XIV i w poł. XVI w., także po 1868 r. i w 1905 r. Jest to budowla trójnawowa, halowa, podparta szkarpami. W fasadzie i w przejściu do zakrystii posiada profilowane ostrołukowe portale. Sklepienia naw z XVI w.: w prezbiterium i w nawie głównej gwiaździste, w bocznych – sieciowe. Drzwi zewnętrzne do zakrystii z blachy wykuwanej ręcznie z XV w. Zachowana fragmentarycznie polichromia Jana z Wrocławia z 1451 r. Zespół 5 renesansowych ołtarzy z początku XVII w. Chór muzyczny z XVI w. wsparty na tragarzach zdobionych rzeźbionymi łańcuchami. Ambona późnorenesansowa z 1 połowy XVII w. Chrzcielnica z brązu, gotycka ze sceną ukrzyżowania z XIV w. Gotycka Pietà z połowy XV w. W otworze tęczowym medalion z MB z Dzieciątkiem, późnogotycki z XVI w., dwa cenne relikwiarze z połowy XVII w. Szereg cennych nagrobków i tablic epitafijnych, najstarsze z XVI i XVII w. Obok kościoła wznosi się dzwonnica o charakterze obronnej baszty z wąskimi otworami strzelniczymi. Na murach widać ślady w postaci okrągłych wgłębień po nieceniu ognia przy użyciu świdra ogniowego oraz wmurowane na pamiątkę kamienne kule armatnie.

Na opuszczonym cmentarzu ewangelicko–augsburskim w Szadku zachowała się kwatera żołnierzy niemieckich poległych między 21 listopada a 9 grudnia 1914 r. w walkach w okolicach Szadku, które były częścią Operacji Łódzkiej. Żołnierze pochodzili z garnizonów z Dolnego Śląska, m.in. z Nowej Soli. Kwaterę opisano w 2008 r. na łamach 97. numeru dwumiesięcznika oświatowego „Szkolne Wieści”.

Na cmentarzu grzebalnym kościół św. Idziego, według tradycji na miejscu najstarszego kościoła w Szadku, z 1858–1860 r. Na uwagę zasługuje tabernakulum misternie rzeźbione z I poł. XVII w. Na drugim cmentarzu (cholerycznym) dwie duże mogiły ludności cywilnej i żołnierzy polskich z września 1939 r. Przy głównej alejce mogiła 13 powstańców z partii Powidzkiego, dowódcy plutonu strzelców powiatu sieradzkiego, poległych w bitwie pod Szadkowicami 6 października 1863 r.

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[13] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia MB, XIV–XIX w., nr rej.: 850 z 28.12.1967,
  • dzwonnica, nr rej.: 851 z 28.12.1967.

Wydawnictwo

Na temat regionu szadkowskiego i samego miasta od 2001 ukazuje się rocznik naukowy „Biuletyn Szadkowski” (B.Sz.) wydawany przez Uniwersytet Łódzki przy współpracy Urzędu Miasta i Gminy Szadek. Zawiera recenzowane artykuły oraz sprawozdania i notatki. To efekt współpracy środowisk naukowych reprezentujących różne dyscypliny, a jednocześnie ważne forum wymiany informacji i poglądów w zakresie interdyscyplinarnej wiedzy o regionie szadkowskim[14].

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08] .
  2. Jerzy Kwiatek, Teofil Lijewski: Leksykon miast polskich. Sport i Turystyka – MUZA SA, Warszawa 1998, s. 848. ISBN 83-7079-926-4.
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 74–75.
  4. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 14.
  5. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 66.
  6. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
  7. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20] .
  8. M. Pawlikowski: Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Strzałków, 2012; tenże: Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Strzałków, 2012.
  9. Maurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 15.
  10. TomaszT. Figlus TomaszT., Zagadnienia morfogenezy i przemian rozplanowania wsi na tle rozwoju osadnictwa w zachodniej części gminy Szadek, „Biuletyn Szadkowski”, 16, 2016, DOI: 10.18778/1643-0700.16.05 [dostęp 2019-09-10] .
  11. Szadek w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  12. MARIAN DZIAMARSKI – MARTYROLOGIUM [online], www.swzygmunt.knc.pl [dostęp 2023-05-13] .
  13. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 2008-09-19].
  14. Biuletyn Szadkowski – Strona główna [online], biuletynszadkowski.geo.uni.lodz.pl [dostęp 2015-12-20] .

Bibliografia

  • Marszał T.: Szadek. Monografia miasta. Szadek, 1995.
  • Ruszkowski A.: Sieradz i okolice. Sieradz, 2000.
  • Leopold J.: Ziemia Szadkowska w Sieradzkiem, [w:] „Wieś Ilustrowana”, Rok IV, Warszawa, kwiecień 1913 r., s. 17–31, 46 ilustracji.

Linki zewnętrzne

  • Oficjalna strona Gminy i Miasta Szadek
  • Szadek, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 759 .
  • Biuletyn Szadkowski: http://biuletynszadkowski.geo.uni.lodz.pl/
  • Atlas Fontium (mapa kartograficzna I Rzeczypospolitej z II połowy XVI wieku): (1) http://atlasfontium.pl/index.php?article=corona (mapa i indeks do pobrania); (2) http://hgisb.kul.lublin.pl/azm/pmapper-4.2.0/map_default.phtml?config=korona&language=pl&resetsession=ALL
  • Mapa Gilly’ego (zaboru pruskiego pod koniec XVIII w.): https://terrasiradiensis.jimdofree.com/mapy/mapa-gilly-ego/
  • Mogiła powstańców 1863 r. w Szadku
  • Cmentarze i pomniki IWŚ – cmentarze w Szadku
  • Cmentarze i pomniki walk o utrwalenie granic – pomnik w Szadku
  • p
  • d
  • e
Gmina Szadek

Siedziba gminy: Szadek

Miasto
  • Szadek
Części miasta
  • Bobownia
  • Grabowiny
  • Kąty
  • Krucica
  • Osiny
  • Struga
  • Uniejowska Szosa
Wsie
Części wsi
  • Aleksandrów
  • Czarny Las
  • Gosiów
  • Henryków
  • Piekiełko
  • Pustki
  • Sachalin
  • Wardęga
  • Wola Przatowska
Kolonie
Osady
Osada leśna
  • Prusinowice

Herb gminy Szadek

  • p
  • d
  • e
Powiat sieradzki (1867–1975)
Przynależność wojewódzka
  • gubernia kaliska (1867–1915)
  • woj. łódzkie (II RP) (1919–39)
  • woj. łódzkie (1945–75)
Miasta
Osiedla (1954–72)
  • Karsznice (od 1959)
Gminy wiejskie
(1867–1954 i 1973–75)
  • Barczew (do 1954)
  • Bartochów ( 1886–1954)
  • Bogumiłów (do 1953)
  • Brąszewice (od 1953)
  • Brzeźnio
  • Burzenin (191?–22)
  • Burzenin (od 1953)
  • Charłupia Mała (do 1954)
  • Dzierzązna (do 1926)
  • Godynice (do 1953)
  • Gruszczyce
  • Klonowa
  • Korczew (1953–54)
  • Krokocice (do 1954)
  • Majaczewice (do 1953)
  • Męka (do 1953)
  • Monice (1953–54)
  • Rossoszyca (1926–54)
  • Sieradz (od 1973)
  • Starostwo Szadek (do 1870)
  • Szadek (od 1870)
  • Warta (od 1973)
  • Wierzchy (do 1954)
  • Wojsławice (do 1953)
  • Woźniki (1953–54)
  • Wróblew
  • Zadzim (do 1954)
  • Zduńska Wola
  • Złoczew
  • Złoczew (1870–74)
Gromady
(1954–72)
  • Annopole (1954–61)
  • Barczew (1954–72)
  • Bartochów (1954–58)
  • Brąszewice (1954–72)
  • Broszki (1954–57)
  • Brzeźnio (1954–72)
  • Burzenin (1954–72)
  • Charchów Pański (1954–55 )
  • Charłupia Mała (1954–72)
  • Charłupia Wielka (1954–72)
  • Chojne (1954–61)
  • Czechy (1954–68)
  • Dąbrowa Wielka (1956–72)
  • Drużbin (1954–55 )
  • Dzierżązna (1954–59)
  • Godynice (1954–72)
  • Górna Wola (1954–57)
  • Grabówka (1954–68)
  • Grójec Wielki (1954–57)
  • Gruszczyce (1954–72)
  • Jakubice (1954–58)
  • Janiszewice (1954–68)
  • Jeżew (1954–55 )
  • Kamionaczyk (1954–59)
  • Kamionka (1968–72)
  • Karsznice (1954–59)
  • Kliczków Mały (1954–72)
  • Klonowa (1954–72)
  • Kłocko (1954–58)
  • Korczew (1954–72)
  • Krobanówek (1954–68)
  • Krokocice (1954–68)
  • Kuźnica Zagrzebska (1954–57)
  • Monice (1954–72)
  • Niechmirów (1954–68)
  • Niemojew (1954–57 ())
  • Ostrów (1954–57)
  • Owieczki (1954–57)
  • Potok (1954–57)
  • Prusinowice (1954–61)
  • Ralewice (1954–59 ())
  • Rossoszyca (1954–72)
  • Rzechta (1954–68)
  • Sikucin (1954–58)
  • Słomków Mokry (1954–61)
  • Sokołów (1954–56)
  • Stolec (1954–68)
  • Uników (1954–57)
  • Warta (1959–72)
  • Wągłczew (1954–68)
  • Wielka Wieś (1954–72)
  • Wierzchy (1954–55 )
  • Włocin (1954–61)
  • Włyń (1959–68)
  • Wola Będkowska (1954–57)
  • Woźniki (1954–72)
  • Wróblew (1954–72)
  • Zadzim (1954–55 )
  • Zagajew (1954–58)
  • Zduńska Wola (1968–72)
  • Złoczew (1958–72)
  • Zygry (1954–55 )
  • Żuraw (1954–58)
  • p
  • d
  • e
Miasta zdegradowane reformą carską z 1869–1870

Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.

Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).

Kontrola autorytatywna (miasto):
  • VIAF: 245898618
  • GND: 7696544-2
  • NKC: ge131025
  • J9U: 987007522980005171